İsfahan, görkemli mimarisi ile bir kartpostal güzelliğinde olmasının yanı sıra, tarihi boyunca bir kültür, sanat ve bilim merkezi olmasıyla, adeta Avrupa Rönesans’ının başkenti Floransa‘yı anımsatıyor. Çinili kapılı, firuze kubbeli yüzlerce yıllık camileri, her biri etkileyici bir mimariye sahip köprüleri, sanat tarihi derslerinde okutulan yapıları ile büyülü bir atmosfere sahip.
Seyrine doyulmaz bir açık hava müzesi olan İsfahan, bir zamanlar Doğu Rönesansının gözde şehriydi. Kadim kültürlerini sürdüren farklı toplulukları barındıran sokaklarıyla İsfahan, adım adım keşfedilmeyi bekliyor. Tarihi İpek Yolu’nun önemli duraklarından biri olan bu eski İran başkenti, Roma ve Atina ile karşılaştırılabilecek ölçekte, Şark’ın en büyük şehriydi ve yarım milyondan fazla insan yaşıyordu.
Safevi Altın Çağı ve Şah Abbas’ın Mirası 🏛️
İsfahan, altın çağını 16. yüzyılda yaşadı. Ülkeyi Moğol ve Osmanlı baskısından kurtarıp İran’da uzun süreli bir birlik ve istikrar sağlayan Safevi Hükümdarı Şah Abbas, başkentini kuzeybatıdaki Kazvin’den İsfahan’a taşıdığında, şehrin kaderi kökten değişti. Bu karar, sadece bir idari merkez değişikliği değil; İran tarihinin en büyük şehircilik ve kültür hamlesinin başlangıcıydı.
Kurak ve sert coğrafyanın ortasında akarak şehre hayat veren Zayende Nehri çevresinde, dönemin çok ötesinde bir vizyonla devasa bir imar programı başlatıldı. Saraylar, camiler, köprüler, bahçeler ve çarşılarla donatılan İsfahan, kısa sürede dünyanın en görkemli başkentlerinden biri hâline geldi. Şah Abbas, suyu, ticareti ve mimariyi aynı potada eriterek çölün ortasında yaşayan bir imparatorluk vitrini yarattı.
Cami ve medreselerle kentin İslami kimliği güçlendirilirken, kervansaraylar ve çarşılar ekonomiyi besledi. Hamamlar, meydanlar ve saraylar ise sosyal hayatın nabzını tuttu. Fars Körfezi’nden İpek Yolu’na uzanan ticaret ağının kilit noktası hâline gelen şehir, Safevi mimarisinin en rafine örnekleriyle bezendi.
Bu efsanevi başkent, sultanların gücünün, hırsının, estetik zevkinin ve gösterişin sahnesi oldu. İsfahan, bu dönemde öylesine zenginleşti ki “Nısf-ı Cihan” yani Dünyanın Yarısı olarak anılmaya başlandı; bu ifade dönemin paralarına bile mühürlendi. Yaklaşık 100 yıl süren bu parlak dönem, 1732’de Afgan işgaliyle sona erdi. Başkent önce Şiraz’a, ardından Tahran’a taşındı; ama İsfahan, kültürel ağırlığını asla kaybetmedi.
Modern İsfahan: Çölün Ortasındaki Yeşil Vaha 🌍
Bugün İsfahan, 3,5 milyonu aşan nüfusuyla İran’ın üçüncü büyük şehri. Geniş bulvarları, bakımlı parkları, yaşlı çınarları ve temiz sokaklarıyla, çölün ortasında gerçeküstü bir vaha gibi duruyor. İlk kez gelen biri için bu kadar yeşil ve düzenli bir şehir görmek şaşırtıcı.
Siyasi gücü Tahran’a devretmiş olsa da, kültürel ve tarihsel anlamda İran’ın kalbi hâlâ burada atıyor. Şehir, modernleşme projelerini tarihsel dokuyu tamamen silmeden yürütmeye çalışıyor. Her ne kadar bazı bölgelerde kontrolsüz büyüme ve yapılaşma göze çarpsa da, İsfahan genel olarak kimliğini korumayı başarmış ender büyük şehirlerden biri.
Aile yapısı, gündelik yaşam ve farklı etnik toplulukların bir arada var olabilmesi açısından da İsfahan, İran’ın en dengeli kentlerinden biri. Burada hayat hızlı değil; akıyor.
Çok Kültürlü Yaşam: Ermeni, Yahudi ve Zerdüşt Cemaatleri 🕊️
Zayende Nehri’nin güneyinde yer alan Yeni Culfa Mahallesi, İsfahan’daki Ermeni varlığının merkezi. 1604 yılında Şah Abbas’ın emriyle, Osmanlı ilerleyişine karşı bir tampon oluşturmak amacıyla Culfa’daki Ermeni nüfus buraya taşındı. Kentleri yakıldı ama ticaret bilgileri ve zanaatlarıyla İsfahan’ı yeniden inşa ettiler.
Bu topluluk için özel olarak kurulan mahalle, Çahar-Bağ Caddesi ve Si-o-Se Pol Köprüsü ile şehre bağlandı. Ermenilere toprak satın alma, kendi yöneticilerini seçme ve ibadet özgürlüğü gibi ayrıcalıklar tanındı. Bugün mahallede başta Vank Katedrali olmak üzere 13 kilise bulunuyor.
Yahudi cemaati ise daha çok eski mahallelerin içinde, sinagogları etrafında yaşamını sürdürüyor. Sayıları azalsa da şehir hayatının doğal bir parçası olmaya devam ediyorlar. İlginçtir ki Ermeni ve Yahudi cemaatleri, şeriat yasalarına rağmen geleneksel yöntemlerle şarap üretme iznine sahip.
Küçük ama köklü bir Zerdüşt topluluğu da şehirde hâlâ var. Ateş Tapınağı’nı ziyaret edip ibadetlerini izlemek mümkün.
İmam Meydanı: Dünyanın İkinci Büyük Meydanı
Şehrin kalbi ise İmam Meydanı‘nda atıyor. Çin’deki Tiananmen Meydanı’ndan sonra, dünyanın en büyük ikinci meydanı olarak geçen İmam Meydanı, eski adıyla Meydan-ı Şah, Safevi mimarisinin en çarpıcı sahnesi.
Nakş-ı Cihan Meydanı olarak da bilinen meydanın içindeyken dış dünyaya ait tek bir yapı görmüyorsun. Gün batımıyla birlikte insanlar buraya akın ediyor; aileler sofralarını alıp çimlere yayılıyor, çocuklar oynuyor, faytonlar dolaşıyor. Bir zamanlar polo oynanan bu alan, bugün İran günlük yaşamının en saf hâli.
Meydandaki insan trafiği ve renkliliği izlemek, İran hakkında yüzlerce kitap okumaya bedel. İranlıların, Batı’ya yöneldikleri kadar, dedelerinin mirasını da dağarcıklarında canlı tuttuklarını meydanı gezerken görmek mümkün. Gençlerin Hafız ve Sadi’den dizeler okuduğu, şiirin hâlâ yaşayan bir kültür olduğu ender meydanlardan biri burası. Terennüm edilen şiirlerin hâkim olduğu havayı teneffüs edebilme şansına sahip olmak insanı mest ediyor.
Mimari Şaheserler: UNESCO Mirası Üç Görkemli Yapı 🕌
İmam Meydanı’nı çevreleyen üç yapı: İmam Camii, Şeyh Lütfullah Camii ve Ali Gapu Sarayı.
1611’de inşa edilen İmam Camii, çini sanatının zirvesi. 42 metrelik minareleri ve detaylı taçkapısıyla başlı başına bir mimari ders. Şeyh Lütfullah Camii ise ibadet mekânından çok, estetik bir manifesto gibi; kubbesindeki desenler insanı içine çekiyor.
Ali Gapu Sarayı ise devletin vitrini. Altı katlı yapı, özellikle 18 sütunlu terası ve akustik müzik odasıyla dikkat çekiyor.
Zayende Nehri ve Tarihi Köprüler 🌉
Zağros Dağları’ndan doğan Zayende Nehri, İsfahan’ı var eden damar Zayende Nehri, şehri bir vahaya dönüştürmüş. Bereketin kaynağı olan nehir meyve bahçelerini, hububat tarlalarını besliyor. Bu vahanın çevresinde ise böyle bir ziraat yapmak mümkün değil.
Nehir üzerinde, bazıları 400 yıllık altı tarihi köprü bulunuyor. Bunların en ünlüsü, 33 kemerli Si-o-Se Pol Köprüsü, Floransa’nın en meşhur köprüsü, Arno Nehri üzerindeki, Ponte Vecchio kadar etkileyici.
1602’de inşa edilen köprü, sadece geçiş noktası değil; bir buluşma alanı. Farsça 33 anlamına gelen Siosepol Köprüsü, sadece iki yakayı birleştirmekle kalmıyor, İmam Meydanı gibi, şehirde yaşayanlar için bi yaşam alanı özelliği taşıyor. Gün batımından sonra ışıklarla birlikte bambaşka bir atmosfere bürünüyor.
Saraylar ve Kültürel Yapılar 🎭
Safevi hükümdarları tören ve şenlikleri seven hükümdarlardı. Bu tür etkinliklere ev sahipliği yapmış Çehel Sütün Sarayı, Şah Abbas döneminde yapımına başlanan ve II. Şah Abbas tarafından tamamlanmış bir saray. Çehel Sütun Bağı’nın ortasında yer alan 20 sütunlu sarayın önündeki havuzda yansıyan 20 sütun görüntüsü nedeniyle 40 Sütun Sarayı olarak anılıyor.
Çehel Sütün Sarayı duvarlarını süsleyen 17. yüzyıl resimlerinde, ellerinde şarap kadehleriyle, dans eden rakkaseleri izleyen Safevi hükümdarlarının saray şölenlerini betimleyen işlemeleri görmek mümkün.
Geleneksel Yapılar ve Çarşı Yaşamı
Çehel Sütun Sarayı, Safevi şenliklerinin ve saray yaşamının vitrini. Havuzda yansıyan 20 sütun, saraya adını vermiş. Duvarlardaki fresklerde şaraplı şölenler, danslar ve diplomatik kabuller resmedilmiş.
Manar Jonban’ın sallanan minareleri ise şehrin tuhaf ama unutulmaz detaylarından. 1316 yılında ölmüş Ebu Abdullah adlı bir dervişin türbesi 17 metre yüksekliğinde 2 adet sallanan minareye sahip. Belli saatlerde, gösteriyi bekleyen izleyiciler için müezzin veya görevli bir genç çocuk tekbir sesleriyle zıplayarak minareyi sallıyor.
İsfahan Büyük Çarşısı Bazar-e Bozurg ise 11. yüzyıldan beri yaşayan bir organizma. Sabah erken saatten akşama kadar hayat hiç durmuyor. Ortadoğu’daki en eski ve büyük çarşılar arasında yer alıyor. Çarşının ruhu turistik vitrinlerinde değil arka koridorlarında. Baharat kokusu, bakır dövme sesleri… Asıl ustalar ve gerçek pazarlık orada.
İsfahan Ekolü: Şark’ın Rönesansı 📚
Şehircilik projeleri ile, felsefeyi, ideolojiyi, sanatın çeşitli dallarını, politika ve ekonomiyi etkilemiş şehir İsfahan, kendi adıyla anılan İsfahan Ekolünü yaratmış; ve düşüncenin felsefi boyutunda da olduğu gibi kentsel tasarım boyutunda da, insana verdiği önem nedeniyle Şark’ın Rönesansı olarak nitelendirilmiştir.
Geçmişten günümüze taşınmış eserleriyle İsfahan, İran’ın kadim kültürüne şahit olunacak şehirlerin başında geliyor. İtalya’nın Floransa’sı, Türkiye’nin İstanbul’u, Irak’ın Bağdat’ı, Avusturya’nın Viyana’sı ne anlama geliyorsa; İran için İsfahan odur.
Geniş ağaçlıklı yolları, tertemiz sokakları, büyük güzel bahçeleri, sanat merkezleri, müzeler ile batılı görünüme sahip İsfahan, görkemli devirlerinin bütün haşmetini sunan camileri, medreseleri, kiliseleri, mescitleri ve pazarlarıyla Rönesans döneminden kalmış Şark’tır.
Floransa neyse, İstanbul neyse, Viyana neyse; İran için İsfahan odur.
Şark diye bir yer varsa, orası İsfahan’dır.
2006 yılında İstanbul’dan Antalya’ya gelirken havaalanında uçağın rötar yapması nedeniyle tanıştığım küçük bir çocuklu genç bir aile, bir kaç gün sonra Antalya’da evimize ziyarete geldiler Hiç Türkçe bilmiyorlardı. Ben de Türkçeden başka bir dil bilmiyordum.
Anlaşmaya çalıştık.7-8 ay sonra gönderdikleri mektupta beni sevdiklerini, daima görüşebilmek için İran’da Türkçe kursuna gittiğini bildiriyordu. Benim için Türkçe öğrenmeye çalışan bu kız benim kızım oldu. Eşi oğlum çocukları da torunum.. Türkiye ye geldikçe görüşmeye çalıştık..2016 Ekimde Tahran’a gittim. Orada tanıştığım herkes misafirperver, sıcak insanlar.. Tahran’a giderken herkes ne işin var diye tepki gösterdi.. İyi ki gitmişim.. Herkese tavsiye ederim..
Yazı birçok hatayla dolu, hangi birisi düzeltilsin bilemedim.
1- Safevilerin ülkeyi Osmanlı istilasından kurtardığını yazmışsınız. Şah İsmail yarenleriyle ta Erzincan’a kadar ilerlemişti, Osmanlı ülke güvenliğini sağlamak için Safevileri Tebriz’e kadar püskürtmüştür. Ardından Tebriz’den çekilmiştir Osmanlı. Buna istila mı deniyor?
2- “Cağaloğlu Sinan Paşanın İran sınırına girmesinden önce, 1604 yılında Şah’ın emriyle Culfa şehri tamamen yıktırılıp, buradaki yaşayan Ermeniler İsfahan’a göç ettirilmiş.” demişsiniz.
Ermenilerin İsfahan’a yerleştirilmesi Şah Abbas zamanında gerçekleşen bir olay. Şah Abbas şehirdeki ticaret gelişsin diye böyle bir zorunlu göç politikası izlemişltir.
3-Safevi döneminde ülkede barışın hakim kılındığını yazmışsınız. Bu dönemde İran halkı zorla Şiileştirilmiş, mezhep değişikliğini kabul etmeyen halk katliama maruz kalmıştır.
Bknz. The failure of political Islam. Olivier Roy, Carol Volk, p. 170.
The Cambridge illustrated history of the Islamic world. Francis Robinson, p. 72.
27 Eylül 6 Ekim’de İran’daydım. Turumuzun adı kadın gözüyle İran’dı. Âzerî rehberimiz kadındı ve mükemmel Türkiye Türkçesi konuşuyordu. Onun rehberliğinde Tebriz, Tahran, Kaşhan, İsfahan, Yezd, Pasargadae, Persepolis, Nakşı Rüstem ve Şiraz’ı gezdik. Mükemmel bir geziydi, çok etkilendim. Seneye İran’ın güneyine de gitmeyi düşünüyorum.
İran’a gitmeden çok tedirgindim. Fakat gittikten sonra keşke daha önce gelseymişim diye iç geçirdım. Tahran için bişi diyemem ama Kaşhan hele İsfahan ve Şiraz muhakkak görülmeli. Her yer açık hava müzesi gibi adeta.
Özellikle İsfahan. Çarşıları, geleneksel mimarinin izlerini taşıyan camileri, insanların cana yakınlığı yardımseverliği, oldukça ucuz olması cezbedici. Bu yıl tekrar gidicem inşallah.
Kesinlikle evet, Floransa :) İsfahan’ı gezerken eğer bir İslam Rönesansı olmuş olsa merkezi İsfahan olurdu diye düşündüm.
Hakkında o kadar çok şey okudum ki! Bu güzelliği yakından görme fırsatı bulmayı çok istiyorum!
Merhaba Kemal Bey,
İran’a olan ilgim Farsça ve edebiyat ile başladı. Farsça kursuna gittim ama devam ettiremedim. Sonra İran gezisi üzerine araştırmalar yapıp, gezi planları yaptım ama gidemedim. Sözün özü; İran ruhuma yakın ama bana hep uzak kaldı.
Sevgili Kemal, bir filozof-tarihci Arnold Tonybee’nin tespitine göre, durduğu yerde medeniyet üreten üç büyük tarihli millet varmış; bunaların biri Çin, biri Hint ve biri de Fars İran Medeniyeti.
Seyahat etmek öne yargıları kırar derler, hakikaten de öyle. Ben çok uzun yıllardır iran hakkında araştırmalar yapıyor ve ne bulduysam okuyordum. Dolayısı ile gitmeden aslında iyi bir bilgi birikimine sahiptim. Buna rağmen İran beni yine şaşırttı.
Ben misafirperverliğinin ve uzun yıllardır süregelen İslam Devrimi sonrası; kültürün biraz erozyona uğrayacağı düşünürdüm. Yanıldım. İnsanları çok sıcak, bilgili ve kültürlü ve hatta entellektüel Ena zından benim evlerinde kaldıklarım, seyajatimde bana eşlik edenler öyleydi. Açık fikirli ve modern insanlardı.
Eğer bir gün orada devrim zamanını tamamlayıp da giderse, karşımızda kendi rönasansını çoktan yaşamış bir millet ile karşılaşacağız.
Merhaba, sizinle hemen hemen aynı dönemlerde İran’ı gezmişiz.Yazılarınızı okudum oldukça aydınlatıcı. Tarihi açıdan son derece zengin olan bu ülke ne yazık ki gereksiz korkutmalarla insanların seyahat etmekten çekindikleri bir yer olmuş.
Şunu açıklıkla tekrar belirtmem lazım; biz 2 kadın 10 gün boyunca kendi ülkemizden çok daha güveli bir şekilde gezdik İran’ı. Bunu her kes yapabilir ve üstelikte çok ucuz bir ülke. Gezi yazılarınızı yeni keşfettim bundan böyle sizi adım adım takip edicem, çünkü gezmek kuş olup uçmak gibi. Ben şimdididen başka semaların hayalini kurmaktayım :) Bizim gözümüzle İran’ı merak edip bir göz atarsanız sevinirim. Selamlar
Teşekkürler. Komşumuz hakkında yanlış bilgileri ve önyargılar aklımızdan çıkarmamız gerekiyor. Hükümetler ve halk ayrı şeyler.
Bu yaz İran’a gider miyim gitmezmiyim diye düşünüp, İran hakkında araştırma yaparken buldum yazılarınızı. Galiba gideceğim :)
Geçen yazın eşimle birlikte gitmiştik. Aslına bakarsanız bize bir arkadaşımızın ısrarlı tavsiyeleri neticesinde görmeye karar vermiştik. Öncesinde İran aklımızın ucundan bile geçmiyordu. Özellikle eşim ürkerek, çekşinerek kabul etti.
Ne kadar yanıldığımızı döndükten sonra anladık. hayran kaldık, çok güzel zaman geçirdik, çok güzel arkadaşlar edindik, hem de kısa süren birkaç günlük zamanda oldu bunlar. İran aslında siyasal oalrak beğenmediğimiz bir yer ancak, bu doğal ve tarihi güzelliklerini gölgelemiyor.
Nefis bir yazı olmuş Kemalcim. İran kapı komşumuz ama gezmek için pek tercih ettiğimiz bir yer değil gibi. Etrafımda İran’a gidip gelen hiş kimse yok. Şimdi ise ben iran’ı ve özellikle de İsfahan’ı görmek istiyorum. Eline sağlık!