Sinasos Mustafapaşa Gezi Rehberi: Gezilecek Yerler

Mustafapaşa Köyü, Kapadokya‘nın Ürgüp ilçesine 5 kilometre mesafede, peribacaları arasına sığmış küçük bir yerleşim. Eski adı Sinasos olan köy, taş evlerin dar sokakları doldurduğu, sessizliğin hâkim olduğu bir yer. Kapadokya’daki diğer turist köylerinden farklı olarak burada zaman durmuş gibi; dükkânlar az, kalabalık yok, sadece yüzyıllık taş duvarlar ve boş avlular var. Köy nüfusu bin kişi civarında, büyüklüğü yürüyerek yarım saatte dolaşılacak boyutta.

Mustafapaşa’nın tarihi önemi, Anadolu’daki son Rum-Türk karma yerleşimi olmasından geliyor. 19. yüzyıldan 1924’e kadar burada iki toplum yan yana yaşadı; Ortodoks Rumlar ticaret ve zanaatla uğraşırken, Türkler çiftçilik yaptı. Köyün zenginliği İpek Yolu üzerindeki konumundan geliyordu; Kayseri-Nevşehir hattının geçiş noktasıydı. 1924 Mübadelesi köyün kimliğini tamamen değiştirdi; Rumlar Yunanistan’a gitti, Selanik ve Girit’ten gelen Türkler yerleştiriler.

Mustafapaşa Köyü, Kapadokya’nın o tanıdık peri bacası manzaralarından biraz uzak ama bir o kadar da çekici bir köy. İlk adımınızı attığınızda taş döşeli dar sokaklar ve taş konakların sıralandığı bir cadde sizi karşılıyor. Köyün tarihi dokusunu gözlemlemek için sabah erken saatlerde dolaşmak en iyisi. Özellikle Konstantin ve Helena Kilisesi dikkat çeken bir yapı. İkonografisi ve iç mimarisi, köyün geçmişine dair güçlü izler taşıyor. Fakat köyün popülaritesi arttıkça, fiyatlar da epey yükselmiş. Bir kahve molası için bile düşündürücü olabilir.

Bir diğer dikkat çeken nokta, köyün kendine has mutfağı. Testi Kebabı, burada denemeniz gereken lezzetlerden biri. Ancak, hizmet hızı biraz yavaş olabiliyor, özellikle kalabalık günlerde sabırlı olmak gerek. Mustafapaşa’da en az bir gün geçirmek şart. Yavaş tempolu bir keşif gezisi için ideal, fakat aceleye getirirseniz büyüsü kaybolabilir. Kısaca: Sinasos, Kapadokya’nın diğer turistik merkezlerinden farklı bir deneyim sunuyor, fakat zamana ve bütçeye dikkat etmek şart.

Sinasos Mustafapaşa: Kayalara Yaslanmış Bir Zaman Yolculuğu

Sinasos, yani günümüzdeki Mustafapaşa Köyü, Kapadokya’nın sessizliğinde zamanın farklı aktığı bir yer gibi. 1981’den beri turizm merkezi ilan edilmiş ve Kültür Bakanlığı koruması altına alınmış. Dar sokaklarda yürürken her biri bir asırlık 93 taş evin duvarlarına, pencerelerine ve kapı tokmaklarına dokunmak istedim; taşların hafif soğuk dokusu ve çatlakları geçmişin fısıltılarını taşıyor gibiydi.

Osmanlı döneminde Rum nüfusu Müslümanlardan fazlaymış. 1924 öncesinde kasabanın nüfusu yaklaşık 5000 ve %80 Rum, %20 Müslümanmış. İlginç bir gelenek de varmış: Mustafapaşalılar, güz hasadının ardından İstanbul’a çalışmaya gidermiş. İki ila beş yıl süren bu yolculuklarda, düğün ve cenaze gibi önemli olaylar dışında, insanlar uzun süre geri dönmezmiş.

1924’ten sonra köyün adı Mustafa Paşa’dan gelmiş; kasaba ihtiyar heyetinin kararıyla yeni isim verilmiş. Demografik yapı tamamen değişmiş; Rumların yerini, Yunanistan’ın Kastoria şehrine bağlı Jerveni Köyü’nden gelen muhacirler almış. Rumların terk ettiği evler önce yerli halk tarafından paylaşılmış, sonra yeni gelenler yerleşmiş.

Köyde yaklaşık 30 kilise ve şapel var, her biri farklı bir ışık oyunuyla parlıyor. Beş vadinin çeperlerine yayılmış taş yapılar, güneşin açısına göre gölgeler ve renk tonları değiştiriyor. 1924’teki mübadeleye kadar burası 700 civarında taş konağa sahipmiş; yürürken insan kendini bir zaman yolculuğunda gibi hissediyor. Taşların ağırlığı, vadilerin sessizliği geçmişin derinliğini hissettirirken, bir yandan da yaşamın hâlâ devam ettiğini görüyorsunuz.

---

Belediye kurulmadan, 1966’ya kadar muhtarlarla yönetilen Mustafapaşa’da cehalet ve fakirlik bazı tahribatlara yol açmış. Taşları satılan, doğramaları yakılan evler, bir hamam, kilise ve okul yapısı bizzat dönemin muhtarlarının gözetiminde sökülmüş; Ortahisar ve Uçhisar’daki bazı yapılar bu taşlarla yapılmış.

Her ne kadar bir zamanların zenginliğinden geriye Anadolu’nun bilinen yoksulluğu kalsa da, köy dokusunun hâlâ kısmen korunmuş olması ve kayalara yaslanmış evlerin ayakta kalabilmiş olması beni en çok etkileyen taraf oldu. Dar sokaklarda yürürken, her taş bana geçmişin hikayesini fısıldıyor gibiydi.

Ekonomisi, büyük ölçüde ticaretle uğraşan gayrimüslim tüccarlara dayanıyor. Kaynaklara göre Müslümanlar çoğunlukla ev hizmetleri, rençberlik ve hayvancılık işleriyle uğraşıyormuş. Az sayıda kasap, kahvehane işletmecisi ve memur da varmış. Yüzyıllar boyunca iki kesim birbirine karışmadan ama barış içinde yaşamış.

---

Keten tohumu, susam yağı ve ilginç bir biçimde, İstanbul’daki havyar üretimi hep Mustafapaşalıların elindeymiş. Denizle tanışmadan İstanbul’a giden köylüler, kazançlarını buradan sağlamış. Ondokuzuncu yüzyılda biriktirdikleri parayla köylerine dönüp kargir ve kayaya oyma kiliseler, büyük taş konaklar yaptırmışlar. Gurbette kazandıkları paralar, buradaki taşlara ve evlere adeta hayat vermiş.

Hacı Bektaş-ı Veli’nin Sinasoslu bir aziz kadınla toplumca onaylanan bir aşk yaşadığı rivayet edilmiş. Yüzyıllar sonra, 1923’teki Lozan Antlaşması ve 1924’te Türkler ile Rumların gözyaşları içinde sarılarak ayrıldığı hikayesi hâlâ anlatılıyor. Bugün köyde görülen Rum mimarisi o dönemin fiziksel kalıntısı; taş evler, kilise kalıntıları ve Rum mezarlığı hâlâ ayakta.

Sinasos’un Rum halkı, eğitime ve sanata verdikleri önemi köyün duvarlarına kazımış gibiydi. Terk edilmiş evlerin taş ve alçı duvarlarında hâlâ ince işçilik, motifler ve semboller görmek mümkün. Köyde 2 cemaat kilisesi, 30 civarında şapel ve çevrede kaya oyma ibadet yerleri var; her biri, geçmişin estetiğini bugüne taşıyor.

---

Konaklar ve diğer yapıların çoğu Ürgüp Loncası’na bağlı taş ustalarının elinden çıkmış. Dar sokakların yokuşlarında yan yana dizilmiş, alçak kapılı avlulu evleri izlerken, her taşın ve her çizginin bir özen sonucu yerleştirildiğini fark ediyorsunuz. Bugün bu evlerde hâlâ yöre halkı yaşıyor ve taşların sıcaklığı, yaşamın devam ettiğini hissettiriyor.

Konakların büyük kısmı restore edilmiş ve bölgenin siluetini bozan inşaatlara izin verilmiyor. 2003’te çekilen televizyon dizisi Asmalı Konak sayesinde de köy hâlâ ziyaretçi alıyor. Restore edilen Asmalı Konak, Old Greek House adıyla otel ve restoran olarak hizmet veriyor; içeri girerken, taşların arasındaki tarih bir anda hissediliyor.

Aziz Konstantinos-Eleni Kilisesi hâlâ köy meydanının en önemli yapısı. 1840 tarihli Başmelekler Mikael ve Gabriel’e ithaf edilen Taxiarhes Kilisesi ise 20. yüzyılda yıkılmış. Günümüzde Mustafapaşa ve yakın çevresinde yaklaşık 10 kilise saptanabilmiş. Eskiden köy merkezinde 30, yakın çevrede 30’dan fazla kilise varmış; taşların ve kayaların arasında geçmişin sessizliği hâlâ hissediliyor.

Aziz Nikolaos Manastırı, kayalara oyulmuş bölümü ve kesme taş kısmıyla dikkat çekiyor. 19. yüzyılda Müslüman ve Hristiyan halk için kutsal kabul edilen yapı, alt seviyede birbirine bitişik dört mekândan oluşuyor. Duvarlarında yer alan anıtsal resimler ve iç içe, üst üste oyulmuş mekânlar, yapının işlevlerini tam olarak anlamayı zorlaştırsa da gözlemleriniz size bir zaman yolculuğu yaşatıyor.

---

Mehmet Şakirpaşa Medresesi, kasabadaki en bilinen Osmanlı eseri. 1900 yılında yapılmış ve Mustafapaşa meydanında duruyor. Asimetrik U planlı medresenin taç kapısından giriyorsunuz, üzerinde bitki ve geometrik süslemeler var, kemer üstünde yedi satırlık mermer kitabesi göze çarpıyor. Kapıdan içeri adım attığınızda, üstü açık avlu sizi karşılıyor; avlunun çevresinde öğrenci odalarının önünde sekizgen sütunların desteklediği kemerli revaklar var. Oradayken zamanın ağır aktığını, taşların ve kemerlerin sessizliğini hissediyorsunuz.

Medresenin hemen karşısında Cami-i Kebir yer alıyor; burası kasabadaki en eski cami. Sipahi Cami ve Şeyh Ali Cami de Osmanlı döneminden kalan diğer ibadet yerleri. 1982’de onarılan Mehmet Şakirpaşa Medresesi bugün yeni ekleriyle kültürel ve ticari bir merkez olarak kullanılıyor. Kasabadaki dört camiden en eskisi 1601 yapımı Merkez Cami. Tüm bu yapılar, bölgede bir zamanlar çok dinli ve çok kültürlü bir toplum düzeninin uzun yıllar boyunca barış içinde bir arada yaşadığını gösteriyor.

Biraz kasabanın dışına çıktığınızda, Baltanın Yeri veya Saklı Vadi sizi karşılıyor. Burası konser ve piknik alanı olarak düzenlenmiş; sahibi Mehmet Balta, Gibos Vadisi’nin bir bölümünü yıllarca uğraşarak adeta bir cennete dönüştürmüş. Vadide pek çok konser ve etkinlik düzenleniyor, sanatçılar burada sahne alıyor. Güneybatıya yürüyerek ulaşabileceğiniz vadi içinde, kayalara oyulmuş Aziz Grigorios Kilisesi’ni de görebiliyorsunuz.

Kapadokya Sanat ve Tarih Müzesi ise 150 yıllık bir konağın restore edilmesiyle oluşturulmuş. Türkiye’nin ilk özel bebek müzesi olma özelliğini taşıyor. Yapıldığı dönemden kalan duvar resimleri ve konaktaki ilginç mimari, sergilenen el yapımı temalı bebeklerle birleşiyor. Müze, Türk tarihinden destan ve efsaneleri, Cumhuriyet dönemine kadar olan geçmişi, her bir köşede canlandırıyor. İçeri girince, tarih ve sanatın bir arada durduğu sessiz bir yolculuğa çıkıyorsunuz.

1865’te iki mahalleyi birleştirmek için varlıklı bir kişi tarafından yaptırılan Maraşoğlu Köprüsü’nün hemen yanında küçük bir yer altı şehri var. Köprünün taşları hâlâ sağlam, üzerindeki yürüyüşünüzde eski ustaların el işçiliğini hissediyorsunuz.

Gomeda Vadisi, Ürgüp-Mustafapaşa yolunda, Üzengi Vadisi yakınlarında kasabanın batısında yer alıyor. İçinden geçen küçük dere ve yamaçlardaki kilise, manastır ve güvercinliklerle vadi, doğal bir müze gibi. Bitki örtüsü, derenin hafif hışırtısı ve kayalara oyulmuş Aziz Basil Kilisesi ile Aziz Nicola Manastırı vadinin sessizliğini dolduruyor. Yürürken, kayaların arasından gelen kuş sesleri ve suyun cılız şırıltısı insanı başka bir zamana taşıyor.

Golgoli Tepesi’nde ise kaya içine oyulmuş odalar ve ilginç kaya oluşumları var. Tepedeki kilise ve çevresi, özellikle gün ışığında gölgelerin kaya yüzeylerine düşüşüyle farklı bir karakter kazanıyor. Kasabaya yaklaşık 5 km uzaklıktaki bu eski yerleşim alanı, hem doğayla hem tarihle baş başa kalmak için iyi bir seçenek.

Mustafapaşa’da konaklamak için benim tavsiyem Jerveni Butik Otel. Ürgüp’te kalacaksanız Fresco Konakları da güzel bir seçenek. Buraya kadar gelmişken, bir aile işletmesi olan Hanımeli Restoran’a uğrayın. Ekmekleri, salataları ve mezeleri gerçekten fark yaratıyor. Anne yemeklerini özleyenler ev yemeklerini deneyebilir. Gelmişken testi kebabını bir kez de burada tadın; taş fırının kokusu ve sıcak yemek, köyün dingin atmosferiyle birleşiyor.

---

Mustafapaşa’ya gelmişken, üstün işçilikle her detayı düşünülerek usta ellerce yapılmış mimari zenginlikleri görmek şart. Dar sokaklarda dolaşırken, kayalara yaslanmış konakların ve eski kiliselerin taş dokusunu hissetmek, ekolojik mimarinin en iyi örneklerini gözlemlemek mümkün. Köyün yarısını oluşturan muhacirlerin hikâyelerine kulak verin; her taş, her duvar size geçmişin sessiz öyküsünü anlatıyor.