Dara Antik Kenti benim için Mardin’de görmeden dönülürse yazık edilen yerlerden. Mardin merkeze sadece 30 km mesafede, Oğuz Köyü’nün hemen yanı başında ama ruhu bambaşka bir dünyaya ait. Mezopotamya Ovası ile Tur Abdin Dağlarının kesiştiği bu coğrafyada, insan kendini bir anda Roma’nın doğu sınırında, tetikte bekleyen bir garnizon kentinde buluyor. Burası öyle hızlıca gir-çık yapılacak bir ören yeri değil; zaman isteyen, sessizlik isteyen, dikkat isteyen bir yer.
Görkemli kent bir dönem 25 bin hatta 40 bin kadar Roma askerin iskan edildiği bir sınır garnizonuydu. Çok sayıda büyük savaşları görmüş geçirmiş bir kent. Persler gelmiş, İskender gelmiş, Romalılar gelmiş geçmiş buradan. Hep istikrarsız, sürekli el değiştirmiş, savaşlara şahit olmuş bir kent olmuş. Bu antik kenti özel kılan, diğer ören yerlerinin aksine henüz tam anlamıyla turizm rotasına girmemiş olması.
Açık konuşayım, Dara “hızlıca görüp geçilecek” yerlerden değil. Mardin gezinizi planlıyorsanız en az yarım gün ayırmalısınız. Antik dünyanın askeri mimarisini anlamak, Roma mühendisliğinin gücünü hissetmek istiyorsanız buranın sessizliğinde kaybolacaksınız. Taşların arasından yükselen tarih kokusu ve ayaklar altındaki bin beş yüz yıllık döşeme taşlarının soğukluğu zaman yolculuğunun en gerçek hali.
Mardin merkezden arabayla 45 dakika. Minibüs yo, taksi tutmanız gerekebilir. Yol boyunca birkaç çay evi var, Mezopotamya manzarasına karşı çay keyfi yapın. Antik kent dışında pek çok yeme içme mekanı var. Gözleme ayaran en iyi ikili.
Dara Antik Kenti Rehberi: Mezopotamya’nın Kayıp Roma Kalesi
Dara Antik Kenti, stratejik konumunun yanı sıra taş işçiliği ve mimarisi açısından önemli bir merkez. Kaya içine oyulan yapılarla birlikte 4 km’lik surlarla çevrili antik kent ismini I. Pers Kralı Darius’tan almış. Dara, MS 505 yılında Doğu Roma İmparatoru Anastasius tarafından, Sasanilere karşı bir askeri üs olarak kurulmuş. Çevresi yaklaşık 4 kilometre uzunluğunda, 3 metre kalınlığında, 8–10 metre yüksekliğinde surlarla çevrili.
Bir dönem 25 bin, hatta bazı kaynaklara göre 40 bin Roma askerinin konuşlandığı söyleniyor. Yani burası küçük bir kasaba değil, tam anlamıyla sınır kalesi. Persler gelmiş, Romalılar geçmiş, Bizans savunmuş; şehir sürekli el değiştirmiş, sürekli savaş görmüş. Dara’nın duvarlarına baktığında bunu hissediyorsun zaten, taşlar sakin ama hikâye gürültülü.
Bugün gördüğümüz kalıntıların büyük bölümü Erken Bizans dönemine ait. Ama kazılar gösteriyor ki kentin hikâyesi bundan çok daha eskiye uzanıyor. Hatta bazı tarihçiler, Büyük İskender ile Pers Kralı III. Darius arasında yapılan İssos Savaşı’ndan sonra kaçan Darius’un buraya sığındığını, adının da buradan geldiğini anlatıyor. Net kanıt yok ama Dara’nın adının bile tartışmalı olması, buranın ne kadar eski bir sahne olduğunu gösteriyor.
Kentte yürümeye başladığında ilk dikkat çeken şey, surların hâlâ ayakta oluşu. Üç büyük tepeyi çepeçevre saran bu duvarları bugün bile adım adım takip edebiliyorsun. Düzgün kesme taşlarla örülmüş, burçları, okçu pencereleri ve mazgalları olan bu surlar Roma askeri mimarisinin net bir özeti gibi. Seyyahların yüzyıllar önce tuttuğu notlarla bugünkü kalıntıları karşılaştırınca, neyin kaybolduğunu değil, neyin hâlâ direndiğini görüyorsun.
Dara’ya 1300’lü yıllarda gelen İbn Battuta, seyahat notlarında burayı “Eski ve büyük bir şehir. Manzarası güzel. Yukarılardan bakan bir kalesi var. Şimdi harap; içinde kimse yaşamıyor. Dışında mâmur bir köy vardı. Orada konakladık” sözleriyle anlatıyor. Yüzyıllar önce yapılmış bu tespit, bugün gezdiğinizde hâlâ geçerliliğini koruyor; şehir sessiz, yalnız ve görkemli.
Günümüzde görülen Dara Antik Kenti kalıntılarının büyük bölümü Erken Bizans dönemine ait. Arkeolojik kazılar, 1986 yılında İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi öğretim üyesi Doç. Dr. Metin Ahunbay başkanlığında, Mardin Müzesi tarafından başlatılmış.
Bugüne kadar yapılan çalışmalarda antik kentin yalnızca yaklaşık yüzde 30’u gün yüzüne çıkarılabilmiş durumda. Buna rağmen ortaya çıkanlar bile Dara’nın ölçeğini ve önemini anlamaya yetiyor: kale ve surlar, köprüler, su kanalları ve sarnıçlar, kilise, arasta, saray ve çarşı kalıntıları, zindan, tophane, kaya mezarları ve sivil yerleşim alanları… Ayrıca Oğuz Köyü çevresinde, Geç Roma dönemine tarihlenen mağara evler de bölgenin tarihinin kâğıt üzerinde kalmadığını, toprağın altından hâlâ konuştuğunu gösteriyor.
Sur Duvarları ve Kapılar
4 kilometre uzunluğundaki sur duvarları Dara’yı çevreleyen dev bir koruma halkası oluşturuyor. 8 metre genişliğindeki duvarlar üzerinde yürümek mümkün, ama dikkatli olmak gerek. Surların bazı kısımları restore edilmiş, bazıları ise doğal aşınmayla zamana teslim olmuş durumda.
Kuzey kapısından girdiğinizde karşınıza çıkan manzara nefes kesiyor. Mezopotamya ovaları gözün alabildiğince uzanıyor, uzakta Suriye sınırının belirsiz çizgisi görülüyor. Bana sorarsanız, bu manzara tek başına buraya gelme sebebi.
Gözümden kaçmadı: sur duvarlarının bazı bölümlerinde güvenlik tedbirleri yetersiz. Küçük çocuklu aileler dikkatli olsun.
Dara’ya uğrayan seyyahların ilk etapta ilgisini çeken yapılar, Roma döneminden kalan sağlam ve haşmetli surlar olmuş. Dara’nın görkemli sur kalıntıları I. Anastasius ve I. Justinianus dönemlerine ait. Yaklaşık 10 metre yüksekliğindeki surlar, okçu pencereleri ve mazgalların yer aldığı üç katlı kulelere sahipti.
Kentin üzerinde kurulduğu üç büyük tepeyi çevreleyen 4 km uzunluktaki sur duvarları net
olarak takip edilebiliyor. 3 metre kalınlıktaki duvarlar içten ve dıştan düzgün kesme taşlarla örülmüş. Kaynaklarda şehrin birbirinden 50 adım mesafede iki duvara sahip olduğundan bahseder. Seyyahların kayıtlarıyla karşılaştırıldığında, burç ve duvarlardan o gün mevcut olanlar ile bugün kalanlar arasında ciddi bir farklılık göze çarpıyor.
Sütunlu Cadde
Kentin içine doğru ilerledikçe Sütunlu Cadde çıkıyor karşına. Güney kapıdan başlayıp kuzeye doğru uzanan bu geniş yol, bir zamanlar Dara’nın çarşısıymış. Büyük blok taşlarla döşeli, 5,5 metre genişliğinde. Zeminindeki izler, buradan sadece insanların değil, hayvanların çektiği arabaların da geçtiğini kanıtlıyor. Doğu tarafı dereye bakıyor, batı tarafında ise dükkânlar ve atölyeler sıralanıyormuş. Kervanların bu caddeden girip mallarını sergilediği düşünülüyor. Yani burası sadece bir askeri kent değil, aynı zamanda ticaretin de döndüğü bir merkez.
Galeri Mezar: Savaşçıların Son Durağı
Dara’yı gerçekten farklı kılan yerlerden biri ise kaya mezarları ve Galeri Mezar. Açık söyleyeyim, ilk kez gördüğümde durup uzun süre bakakaldım. 591 yılında inşa edilen bu benzersiz yapı, 573’teki büyük savaşta ölen Roma askerlerinin anısına dikilmiş. Dünyada başka örneği bulunmayan bu mezar sisteminde kemikler savaş alanından toplanıp buraya getirilmiş.
Yapının iç kısmına girerken tavanın alçaklığı ve dar koridorlar ürpertici bir atmosfer yaratıyor. Mezar koridorlarında yürürken duvarlardaki antik freskler ve Latin yazıtları göze çarpıyor. Duvarların arasından süzülen nem kokusu ve ayak seslerinin yankısı bin beş yüz yıl öncesinin acısını hissettiriyor. Dürüst olmak gerekirse, bu sessizlik bazıları için rahatsız edici olabilir.
Savaş alanından toplanan kemikler burada bir araya getirilmiş. Yapılan incelemelerde kadın, erkek, çocuk, bebek olmak üzere 216 kişiye ait iskelet tespit edilmiş. Sessiz ama ağır bir atmosferi var; burada yüksek sesle konuşmak bile insanın içinden gelmiyor.
Nekropol Alanı: Ölülerin Şehri
Antik kentin güneyinde uzanan mezarlık alanı nekropol, farklı dönemlere ait mezar yapılarını barındırıyor. Roma, Bizans ve erken İslam dönemi mezarları yan yana. Her medeniyetin ölü gömme geleneğini burada okuyabilirsiniz.
Mezar taşlarındaki semboller ve yazıtlar dönemin sosyal yapısı hakkında ipucu veriyor. Asker mezarlarında kılıç ve kalkan motifleri, sivil mezarlarda ise günlük yaşam sahneleri işlenmiş. Şöyle söyleyeyim, tarihi sadece kitaplardan değil, bu taşlardan da öğrenmek mümkün.
Roma Su Sarnıçları: Mühendislik Harikası
Bir başka çarpıcı yapı ise antik su sistemi. Dara’da, dünyanın bilinen en eski baraj kalıntılarından biri bulunuyor. Kentin kuzeyinde kayalar oyularak oluşturulan bu su bendiyle, dağlardan gelen su şehre dağıtılmış. Surlar üzerinden sarnıçlara yönlendirilen bu sistem, Roma mühendisliğinin ne kadar ileri olduğunu net şekilde gösteriyor.
İlginç olan şu: Su kaynakları bol olmasına rağmen, bu kadar gelişmiş bir depolama sistemi kurulmuş. Yani burada her şey ihtimale karşı yapılmış; kuşatma varsa, su da var.
Antik kentin su altyapısı Roma mühendisliğinin doruk noktalarından biri. Devasa sarnıçlar kuşatma durumunda askerlerin bir yıl boyunca su ihtiyacını karşılayacak kapasitede inşa edilmiş. Sarnıçların içine inerken taş basamakların yosun kaygan yüzeyi ve derinliklerden gelen serinlik dikkat çekiyor.
Su sisteminin karmaşıklığı şaşırtıyor. Kanallar, filtreler, dağıtım odaları tam bir labirent oluşturuyor. Bazı bölümlerde su hâlâ topraktan sızıyor, bu da sistemin ne kadar dayanıklı yapıldığının göstergesi.
Dara Sarnıçları
Halk arasında ‘zindan’ olarak da bilinen Batı Sarnıcı, günümüze yakın dönemlerde yerli halk tarafından hayvan barınağı olarak kullanılmak amacıyla toprak, moloz ve kesme taş bloklarıyla doldurularak zemini yükseltilmiş. 18 metre toprak ile doldurulan sarnıcın içerisindeki toprak boşaltıldığında ortaya olağanüstü bir manzaraya sahip sarnıç çıkarılmış.
Batı Sarnıcı sadece Dara’nın değil Anadolu’nun en etkileyici yapılarından. Sarnıcın, yüksekliği 36 metre, uzunluğu 18 metre, genişliği ise 12 metre olan mahzeninin zemininde ise 4 büyük sütun, kemerli çatı ile süslenmiş ve ana kayayı kesen sekiz büyük ayağı ile mahzenin iki tarafında uzanıyor. İç mekanın aydınlatması ve havalandırması tavandaki açıklıklarla sağlanmış.
Dara’nın henüz çok azı yer yüzüne çıkarılmış durumda. Yani gördüklerin, aslında buzdağının görünen kısmı. Kazılar devam ettikçe her yıl yeni bir yapı, yeni bir hikâye ortaya çıkıyor. En az Efes kadar büyük ve etkileyici bir yerleşimden söz ediyoruz ama burada kalabalık yok, gürültü yok, acele yok.
Açık konuşayım, Dara Antik Kenti yarım gün ayrılmadan gezilmez. Mardin’e gelip burayı programa sıkıştırmaya çalışırsan, kendine haksızlık edersin. Burada yürümek, durmak, taşlara dokunmak gerekiyor. Ayaklarının altındaki bin beş yüz yıllık döşeme taşlarının soğuğu, insanı gerçekten zamanda geri götürüyor.
Dara Antik Kenti Nerede 📍
Dara Antik Kenti, Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde, Mardin merkezinin 30 km güneydoğusunda, Artuklu ilçesine bağlı Oğuz Köyü sınırlarında yer alıyor. Mardin–Nusaybin Karayolu’nun hemen kuzeyinde.
Ziyaret Bilgileri
Dara Antik Kenti’ne giriş ücretsiz.
Yaz dönemi (1 Nisan – 1 Ekim): 08.30 – 18.00
Kış dönemi: 08.00 – 17.00
⚠️ Pazartesi günleri kapalı
Dara Antik Kenti’ne Nasıl Gidilir 🚘
En yakın havalimanı Mardin. Havalimanından Dara’ya direkt toplu taşıma yok. Mardin Otogarı’ndan Nusaybin dolmuşlarına binip Tilkitepe’de inerek Dara’ya ulaşabilirsiniz. Özel araçla geliyorsanız Nusaybin yolunu kullanıp Akıncı Bucağı’ndan Dara köy yoluna sapmanız yeterli.
Net söyleyeyim: Mezopotamya’nın Efes’i lafı boşuna söylenmiyor. Dara, Taş Diyarı Mardin’in en sessiz ama en güçlü duraklarından biri. Gidince “iyi ki gelmişim” dedirtiyor, dönünce de insanın aklında kalıyor.
Yakın Çevrede Görülecekler
Nusaybin ve Zeynel Abidin Camii: Dara’dan 15 dakika mesafedeki Nusaybin, antik Nisibis’in modern hali. Zeynel Abidin Camii’nin tuğla minaresi ve tarihi dokusunu görmek için uğrayın. Şehrin Suriye sınırındaki konumu nedeniyle farklı bir atmosferi var.
Mor Gabriel Manastırı: Dünyanın en eski işleyen manastırlarından Mor Gabriel, Dara’dan 45 dakika. 397 yılından beri kesintisiz ibadet edilen bu kutsal mekân, Süryani Ortodoks kilisesinin merkezi. Buraya kadar gelmişken, bu tarihi manastırı da görmek mantıklı.
Dara, turistik broşürlerden çok daha etkileyici. Kalabalık yok, gürültü yok, sadece siz ve tarih. Roma İmparatorluğu’nun doğu sınırını korumak için ne büyük fedakârlıklar yapıldığını burada anlıyorsunuz.
Mardin’deyken Dara’yı atlamak büyük hata olur. Sadece bir antik kent değil, medeniyetlerin çarpıştığı, can verdiği bir yerge. Her taş bir hikâye anlatıyor. Fotoğraflar güzel çıkıyor ama Dara’nın asıl güzelliği sessizliğinde, o büyük boşlukta hissettiğiniz zaman yolculuğunda saklı. Acele etmeyin, oturun, dinleyin.
