Kapadokya yeraltı şehirleri, masalsı peri bacalarının hemen altında uzanan akıl almaz dünyasıyla Anadolu’nun en şaşırtıcı miraslarından. Yaklaşık 25 bin kilometrekarelik bir alana yayılan bu yapılar, bölgedeki köy ve kasabaların altına oyulmuş irili ufaklı yüzlerce kaya yerleşimi olarak karşımıza çıkıyor.
Yumuşak volkanik tüf tabakasının metrelerce derine oyulmasıyla kurulan bu sığınakların bazısı, tek seferde 30 bin kişiyi alabilecek ölçekte. Kapadokya’nın geçmişte maruz kaldığı aralıksız akın ve istilalar düşünüldüğünde, bu şehirlerin sürekli barınaktan ziyade tehlike anında sığınılacak devasa kaleler gibi tasarlandığı anlaşılıyor.
Gelenlerin aklı genelde vadilerde ve peri bacalarında kalsa da bölgenin asıl kültürel gizemi yerin altındaki 150-200 civarındaki kaya yerleşiminde saklı. Günümüzde bu zenginliğin yalnızca yedi tanesi gezilebiliyor. Aralarında en çok ziyaret edilenler ise Nevşehir-Niğde yolu üzerindeki Kaymaklı ile Derinkuyu.
Tıpkı peri bacaları gibi kolayca işlenebilen volkanik tüfün içine inşa edilen bu şehirlerde; ortak mutfaklar, tandırlar, kilerler, odalar ve yerin metrelerce altını doğrudan yeryüzüne bağlayıp bugün bile kusursuz çalışan havalandırma bacaları yer alıyor.
Yoğun bir Hristiyan nüfusa ev sahipliği yapmış bölgedeki yerleşimlerde kiliseler, şarap mahzenleri ve misyoner okulları da göze çarpıyor. Yerel halkın burada sürekli kalmadığı; özellikle İslamiyeti yaymak üzere gelen Arap akıncılarının baskınlarında yerin altına çekilip 2-3 hafta tehlikenin geçmesini bekledikten sonra tekrar köylerine döndükleri biliniyor.
Kapadokya yeraltı şehirleri tarihi
Kapadokya’daki ilk yerleşim izleri Prehistorik döneme kadar uzanıyor. İnşasına tam olarak ne zaman başlandığı netleşmese de temellerinin Hititler döneminde atıldığı, Hristiyanlık devrinde ise genişletilerek Arap akınlarına karşı sığınağa dönüştürüldüğü kabul ediliyor. Zaten Hitit savunma mimarisinin ustalıklı yeraltı geçitleri olan ‘potern’ örneklerine Kapadokya’da sıkça rastlanıyor.
Bugün gün yüzüne çıkarılan bulguların tamamı ise MS 5 ile 10. yüzyıllar arasındaki Bizans Dönemi’ne ait. Hristiyanlığın önemli eğitim ve inanç merkezlerinden birine dönüşen Kapadokya’da, ibadet ve sığınma amacıyla bu şehirlerin sayısı belirgin şekilde artmış. Selçukluların da bu tünel ve odalardan askeri amaçlarla faydalandığı biliniyor.
Yeraltı şehirleriyle ilgili en eski yazılı kaynak, MÖ 4. yüzyılda yaşayan Ksenophon’un Anabasis adlı eseri. Ksenophon, Anadolu ve Kafkasya halklarının evlerini yerin altına oyup bunları dehlizlerle birbirine bağladığını aktarır. Bölgedeki en kapsamlı modern araştırmayı ise 1960-1970 yılları arasında yürüten Alman arkeolog Martin Urban, yerleşimlerin kökenini MÖ 7-8. yüzyıla tarihlendiriyor.
Kapadokya Yeraltı Şehirleri
Kapadokya denince akla ilk peri bacaları gelse de yerin kat kat altına indikçe görecekleriniz sizi çok daha fazla etkileyebilir. Tüf kayalara oyulmuş bu şehirlerin öne çıkanları Kaymaklı, Derinkuyu, Özkonak, Mucur, Örentepe, Gümüşkent, Tatlarin, Ovaören ve Gökçetoprak. Kuşkusuz bölgenin en büyükleri ise Kaymaklı ile Derinkuyu.
Buraları rehbersiz gezecekseniz unutmamanız gereken en temel kural şu: Kırmızı oklar sizi yerin daha da derinlerine indirirken, mavi oklar çıkışa yönlendirir. Tünellerde kalabalığa sıkışmadan, rahatça gezmek istiyorsanız tur otobüsleri gelmeden, sabahın erken saatlerinde kapıda olmak şart.
1. Derinkuyu Yeraltı Şehri
Derinkuyu Yeraltı Şehri, Nevşehir-Niğde karayolu üzerinde, Nevşehir’e 30 kilometre mesafedeki Derinkuyu ilçesinde bulunuyor. Bölgedeki 36 yerleşim arasındaki en büyüğü olan Derinkuyu’nun ilk sakinleri Asur kolonilerine kadar uzanıyor; MS 2. yüzyılda ise Roma baskısından kaçan ilk Hristiyanlar Antakya ve Kayseri üzerinden gelerek buraya sığınmış.
Ziyarete açık alanı en geniş şehir olan Derinkuyu; kilerleri, su kuyuları, şırahaneleri, kilise ve manastırları, tuvaletleri ve odalarıyla binlerce insanın uzun süre dışarı çıkmadan yaşayabileceği bir altyapıya sahip. Odalar birbirine bağlı; bazı geçişler ise yalnızca tek bir insanın eğilerek geçebileceği darlıkta dehlizlerden oluşuyor.
Kaymaklı’dan ayrılan en belirgin yönü; bünyesinde bir misyoner okulu, vaftiz havuzu, günah çıkarma alanı ve derinliğiyle dikkat çeken bir kuyu barındırması. Derinkuyu Yeraltı Şehri giriş ücreti 42 TL.
2. Kaymaklı Yeraltı Şehri
Kaymaklı Yeraltı Şehri, Nevşehir’e 20 kilometre mesafede, Ihlara Vadisi yolu üzerindeki Kaymaklı Kasabası’nda yer alıyor. Tarihi MÖ 3 bin yılına dek uzanan Kaymaklı, 5 bin kişi barındırma kapasitesine sahip, 8 kattan oluşuyor.
Dar koridorlarla birbirine bağlanan salonları, şarap depoları, su mahzenleri, mutfakları, havalandırma bacaları ve kilisesiyle eksiksiz bir yeraltı dünyası. Olası bir baskın anında kapıyı içeriden kapatan devasa sürgü taşları hemen göze çarpıyor. Günümüzde yalnızca ilk 4 katı gezilebilen Kaymaklı Yeraltı Şehri’nde inebileceğiniz en derin nokta, yerin 20 metre altında bulunuyor.
3. Özkonak Yeraltı Şehri
Özkonak Yeraltı Şehri, Avanos‘a on dört kilometre uzaklıktaki Özkonak Kasabası’nda yer alıyor. İdiş Dağı’nın kuzey yamaçlarında volkanik, granit tüf tabakalarının oldukça kalın olduğu bir yere yapılan yeraltı şehrinin henüz temizlenen bölümleri ziyarete açık.
4. Mazı Yeraltı Şehri
Mazı Yeraltı Şehri, Ürgüp’ün 18 km güneyinde, Kaymaklı’nın ise on kilometre doğusunda, Mazı Köyü sınırlarında kalıyor. Dört farklı girişi tespit edilmiş olsa da ana giriş düzensiz moloz taşlarla örülmüş bir koridordan sağlanıyor.
Giriş ve çıkışı denetleyen iri bir sürgü taşının koruduğu şehirde, ahır bölümünden kısa bir geçitle doğrudan kiliseye varılıyor. Antik dönemdeki adı ‘Mataza’ olan köydeki bu kilisenin apsisi köşeye oyulmuş ve cephesi kabartmalarla zenginleştirilmiş.
5. Özlüce Yeraltı Şehri
Özlüce Yeraltı Şehri, Nevşehir-Derinkuyu karayolu üzerindeki Kaymaklı Kasabası’nın altı kilometre batısında, eski adı ‘Zile’ olan Özlüce Köyü’nün merkezinde yer alıyor. Girişi bazalttan örülmüş, birbirine geçmeli iki kemerli bir kapıdan oluşuyor.
Moloz taşlarla örülü on beş metrelik bir geçit aşılarak asıl tüf kayaya ulaşılıyor; bu koridorun bitiminde ise yaklaşık iki metre çapında bir sürgü taşı duruyor. Erzak depoları, oturma odaları, galerileri, hücre tipi mekanları ve tabana gizlenmiş tuzaklarıyla dikkat çeken Özlüce henüz ziyarete açık değil.
6. Tatlarin Yeraltı Şehri
Tatlarin Yeraltı Şehri, geniş mekanları, çok sayıdaki kileri ve kiliseleriyle klasik bir sığınaktan çok bir askeri garnizonu ya da manastır kompleksini andırıyor. 1991’de açılan ve geniş bir alana yayılan yerleşimin henüz küçük bir bölümü temizlenebilmiş durumda. Halen iki katı gezilebilen kentin diğer yeraltı şehirlerinde pek rastlanmayan en ayırt edici özelliği ise tuvalet mekanlarına sahip olması.
Kapadokya yeraltı şehirleri, tüf kayanın yaz kış ısıyı sabit tutan doğal yapısı sayesinde bölge halkı tarafından günümüzde de yiyecek depolamak ve kiler olarak kullanılmaya devam ediyor.
